Hip-hop muzika, semplovanje i autorsko pravo

Hip-hop muzika, semplovanje i autorsko pravo

Uvod

Semplovanje (eng. sampling) je način produciranja muzičkih dela putem korišćenja isečaka iz već snimljenih pesama ili drugih zvučnih zapisa, kao što su inserti iz filmova ili video igrica. Ova tehnika se koristi već decenijama u čitavom nizu muzičkih žanrova, ali je najzastupljenija u tehno muzici i svim njenim pojavnim oblicima, dok je hip-hop praktično nastao na ovaj način. Fenomen se može sagledati sa različitih aspekata: sa umetničkog, ekonomskog, ali i pravnog, budući da se semplovanjem ulazi u domen različitih instituta predviđenih Bernskom konvencijom. Ova pojava je zanimljiva i u digitalnoj eri, budući da je semplovanje putem modernog softvera dostupno ne samo profesionalcima, već i amaterima. U ovom tekstu posvetićemo pažnju istorijatu semplovanja, tehnološkom kontekstu u kome se ono odvija, i na kraju pravnoj i poslovnoj komponenti.

Semplovanje – kratak istorijat

Kao što smo pomenuli, ova tehnika se koristi u praktično svim vrstama muzike nezavisno od geografskih područja, ali ćemo najpoznatije primere semplovanja naći u hip-hop muzici, budući da mnoga platinasta i zlatna izdanja ova muzika, između ostalog, duguje upravo prerađivanju drugih muzičkih dela. Originalno, ova muzika je nastala eksploatacijom takozvanog brejk bita (eng.break beat) iz soul ili fank pesama tako što bi di-džej pronalazio atraktivan deo pesme (bubanj, bas ili vokal) koji bi preko različitih metoda koje ćemo kasnije objasniti multiplikovao (tzv. looping) zarad pevanja ili ritmičkog recitovanja, takozvanog repovanja, koje se takođe javlja u raznim pravcima savremene muzike. U međuvremenu je došlo do razvijanja različitih tehnika semplovanja i može se reći da je ovaj način stvaranja muzike zauzeo ozbiljne umetničke razmere.

Krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih godina dvadesetog veka u pojedinim njujorškim četvrtima na ovaj način su nastajale prve numere, od kojih su neke kasnije i snimane i postajale pravi lokalni hitovi. Kako format i tematika ovog sajta ne dozvoljava detaljnije posvećivanje istorijatu ove muzike, spomenućemo da je širenjem popularnosti ove muzike, izdavanjem prvih ploča i velikim komercijalnim uspesima pojedinaca, ova tehnika stvaranja muzike ušla u domen interesa muzičkih profesionalaca, ali i pravnika zainteresovanih za autorskopravnu pozadinu ovog procesa, da bi sredinim devedesetih, pa do današnjih dana ponekad zauzimala i atraktivna mesta u novinskim člancima i internet portalima.

Bilo kako bilo, najuticajnije hip-hop grupe, izvođači i producenti kao što Nas, Wu-Tang Clan, Notorious B.I.G, Gangstarr, Kanye West, Jay-Z, N.W.A, Public Enemy, Beastie Boys, Outkast, Rakim, Busta Rhymes, Pete Rock, Just Blaze, i drugi svoj muzički opus, ali i nesvakidašnji komercijalni uspeh, baziraju na semplovanju. Da bismo objasnili razmere semplovanja, spomenimo samo da na primer multiplatinasti album grupe Wu-Tang Clan – ,,Enter the Wu-Tang (36 Chambers) “ (Loud/RCA Records, 1993) ima 40 semplova iz čitavog niza muzičkih i filmskih dela. Kako je popularnost hip-hop muzike rasla, rasli su i budžeti koji su bili obezbeđivani od strane muzičkih kuća, a značajan deo izdvojenog novca služio je za takozvani sample clearance, postupak dobijanja dozvole (licence) za korišćenje semplova.

Tehnički aspek semplovanja

Manipulacija zvukom koju omogućava semplovanje se može vršiti na različite načine i putem različitih tehničkih alata, ali pre svega istaći ćemo semplere i različite softvere. Sempler je muzički instrument koji u svojoj digitalnoj memoriji sadrži ubačene ili snimljene zvuke koji se sviranjem kombinuju, a većina ovih mašina ima i različite alate kao što su filteri, mogućnost promene visine tona, tempa i druge sadržaje koje imaju klavijature. Ovakve mašine ostvaruju velike količine muzičkih kombinacija, jer omogućavaju spajanje suštinski dijametralno različitih muzičkih žanrova.

Što se softvera tiče, profesionalcima i amaterima su poznati FL Studio, Ableton Sampler ili na primer, niz programa kompanije MAGIX, koji takođe omogućuju ubacivanje zvuka u .wav, .mp3 ili drugim formatima. Mnoštvo rešenja koje nude ovi alati u kombinaciji sa maštoviti muzičarima izrodili su čitav niz tehnika kao što su chipmunk soul ili microsampling, ali je možda najvažnije spomenuti da su omogućili stvaranje pesama sa ozbiljnim komercijalnim potencijalom koje su doprinele prodavanju na desetina i stotina miliona albuma i generisanju milijardi pregleda na You Tube-u i drugim platformama.

Pravni i poslovni aspekt semplovanja

Naravno, kada se stvara pesma, producenti obično snime pesmu sa instrumentalom da bi se u pripremi albuma krenulo u gorepomenuti clearance postupak. Suštinski, ovo se može raditi ili neposredno, preko ličnih kontakata ili preko posrednika, a to su agencije specijalizovane za pribavljanje licenci, ali i klasične advokatske kancelarije. Postupak se u korporatizovanim društvima Zapada pokreće dostavljanjem pesme u .mp3 formatu i popunjavanjem formulara u kom se iznose najbitniji podaci u vezi dela uključujući, između ostalog, trajanje sempla, obim upotrebe sempla, komercijalni ciljevi i tekst. Sama pesma u .mp3 formatu i tekst su i najosetljivije prirode. Pre svega, praksa govori da pesme najčešće ,,procure “ upravo preko ovakvih kontakata sa trećim licima, pa se clearance neretko izbegava upravo iz bojazni zbog prevremenog izlaska pesme na internet. Tekst je jako bitan činilac zbog moralnih prava autora. Zahtev za clearance se podnosi i autoru (odnosno izdavačkoj kući koja zastupa njegove interese, ili pak njegovim naslednicima) koji je napisao pesmu, kao i samoj izdavačkoj kući koja je vlasnik master snimka iz kog su proizašle sve naknadne kopije pesme koja se sempluje. Dakle, kompanija je vlasnik fonograma čije snimanje je finansirala, što naravno ne dovodi u pitanje prava autora same pesme. U praksi se često dešava da izdavačka kuća ili fizičko lice vlasnik fonograma ne dopuste semplovanje, a da to učini autor. U tom slučaju, pesma se može odsvirati i snimiti, a takav snimak se može samostalno koristiti. To se u muzici naziva interpolacijom i omogućava da se željena pesma ipak iskoristi, ali bez direktnog semplovanja budući da se proizvođač fonograma sa time nije složio.

Kada im semplovano delo bude obelodanjeno i kada se u načelu titulari slože sa izloženim zahtevima pristupiće se pregovaranju i konačno, sklapanju ugovora o licenci. Ugovorom o licenci novi autor (hip-hop muzičar) stiče pravo na preradu datog dela, upotrebu sempla i eksploataciju novog dela koja podrazumeva objavljivanje, emitovanje i reemitovanje preko televizije, interneta, sistema mobilne telefonije i drugih digitalnih vidova emitovanja, neograničeno korišćenje potencijalnog audiovizuelnog dela koje počiva na novom delu (spotovi, reklame i slično), kao i interaktivno činjenje dela dostupnim. Pored toga, novi autor bi stekao prava i na stavljanje u promet, ustupanje, prodaju, razmenu, davanje u zakup, beleženje, umnožavanje budućeg dela u zahtevanom obliku i na zahtevani način u zemlji i eventualno u inostranstvu. Zauzvrat, titular (ili titulari) autorskog dela i proizvođači fonograma koji se iskorišćavaju dobijaju ili fiksan iznos ili određeni procenat od prodaje singla ili albuma koji sadrži semplovano delo. Pored toga, u skladu sa pravom paterniteta i pravom na naznačenje imena, titulari imaju pravo da se njegovo ime označi na budućem proizvodu na adekvatan način (po pravilu to je u knjižici koja se dobija uz CD).

Međutim, pitanje ,,čišćenja “ sempla zavisi od drugih faktora. Pre svega, ne postoji nikakvo pravilo koje se odnosi na cenu konkretnog sempla, kao ni na uslove koje će titulari prava zahtevati. Naime, pojedini isečci se mogu pribaviti i po ceni od nekoliko stotina dolara, dok je opštepoznato da cene mogu ići i do sto hiljada dolara, a poznati su i ekstremni primeri. Suštinski, centralni element je popularnost same pesme koja se sempluje. Pesma ,,I’ll Be Missing You “ Puff Daddy-a sadrži sempl iz mega-hita ,,Every Breath You Take “ grupe Police, a krajnja posledica ugovora koji je zaključen između dve strane je da je Sting zaradio oko pola miliona funti na ime profita koji je zarađen putem hip-hop pesme. Sa druge strane, pojedine pesme se faktički nikako ne mogu obezbediti zbog politike izdavača i originalnih autora. Ovo praktično znači da se u praksi može desiti da pesma bude snimljena da bi se kasnije saznalo da se sempl ne može ,,očistiti “ . Drastičan takav primer je album ,,Bulletproof Wallets “ (Epic, SME Records, 2001) od Ghostface Killah koji je pred samo puštanje u prodaju iz korena izmenjen budući da je skoro ceo originalni album bio baziran na pesmama nerazjašnjenog autorskopravnog statusa.

Današnji trendovi i semplovanje u našem regionu

Iako i dalje predstavlja poprilično bitan element popularne muzike, semplovanje danas nije toliko rašireno kao na primer pre deset ili dvadeset godina, a postoje više razloga koji su uticali na ovaj trend. Prvo, određene promene u popularnosti žanrova i subžanrova, kao i potražnja publike dovela je do dominacije sintetičkih zvukova i crossover pesama koje zadiru i u druge vrste muzike. Drugo, današnja muzička industrija pati od hroničnih problema kada je prodaja albuma i singlova u pitanju, budući da se još uvek traži poslovni model koji bi minimizirao pirateriju i neverovatno laku prenosivost audio zapisa. Samim tim i budžeti su manji, pa je sve ređa situacija da se za neki sempl troše na stotine hiljade dolara kao nekad. Treće, razvoj tehnologije je doveo do mogućnosti da se svaki sempl otkrije, čak i kada ga je upotrebljavao najveštiji muzičar, a i globalizacija je doprinela na svoj način.

Postavlja se pitanje koliko su svi podaci ovde izneti važeći za Srbiju i zemlje bivše Jugoslavije, koje su po pitanju zaštite autorskih prava daleko od zapadnih društava. Pored opštepoznate činjenice da cela naša folk scena počiva na semplovanju (suštinski preuzimanju čitavih numera) grčkih i bliskoistočnih pesama, čitaocima će možda biti zanimljivo saznanje da su neke pesme sa naših prostora našle svoj put do američkih albuma i mikstejpova (nezvanični albumi koji služe u promotivne svrhe). Tako na primer, pesma ,,Feel Like I’m Losin` “ Cam`Ron-a iz grupe Harlem Diplomats sadrži isečak iz pesme ,,Jel` Sarajevo gdje je nekad bilo? “ Dina Merlina. Pored folk muzike, i drugi žanrovi naših prostora se baziraju na semplovanju, a dok se pišu poslednje rečenice ovog teksta, hit Beogradskog Sindikata ,,Sistem te laže “ , koji sadrži sempl iz pesme ,,Lažu da vreme leči sve “ Miroslava Ilića, prelazi cifru od 5 miliona pregleda posle nepunih sedam dana od objavljivanja na You Tube-u.

Stefan Lakićević

Master prava intelektualne svojine. Advokat usmeren na pravo informacionih tehnologija, pravo konkurencije, pravo profesionalnog sporta, pravo industrije zabave.

  • twitter